Αρθρωτικές διαταραχές – ο ρόλος του λογοθεραπευτή και των γονέων
Συχνά ακούμε παιδάκια να ζητάνε “νελό” αντί για “νερό” ή να απαιτούν επίμονα να πάνε στη “φάλασσα” αντί για τη “θάλασσα” και μαμάδες να παραπονιούνται ότι τα παιδιά τους δε μιλάνε σωστά. Όταν ένα παιδί αντιμετωπίζει τέτοιες δυσκολίες σε ηλικία που θα έπρεπε αυτές να έχουν ξεπεραστεί, μιλάμε για αρθρωτικές και φωνολογικές διαταραχές. Πρόκειται για δυσκολίες στην κατανόηση, επεξεργασία και απόδοση των ήχων του φωνολογικού συστήματος της γλώσσας. Κατ’ επέκταση δημιουργούνται προβλήματα στο λόγο, με τη μορφή δυσκατάληπτης ομιλίας.
Οι φωνολογικές και αρθρωτικές διαταραχές αποτελούν συχνό φαινόμενο κατά την ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας στα παιδιά προσχολικής ηλικίας. Σύμφωνα με έρευνες, περίπου το 10-15% των παιδιών προσχολικής ηλικίας παρουσιάζουν κάποιου είδους δυσκολία στην ομιλία, είτε αυτή αφορά φωνολογική είτε αρθρωτική διαταραχή. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι οι διαταραχές αυτές φαίνεται να επηρεάζουν περισσότερο τα αγόρια σε σύγκριση με τα κορίτσια, με το ποσοστό εμφάνισης να είναι περίπου δύο φορές υψηλότερο στα αγόρια.
Οι αρθρωτικές διαταραχές είναι δυσκολίες που εμφανίζονται κατά την παραγωγή του ήχου. Δηλαδή το παιδί ξέρει τι θέλει να πει (ποιον ήχο/γράμμα),αλλά δυσκολεύεται στη σωστή εκφορά του. Το αποτέλεσμα είναι να αλλοιώνει τον ήχο/γράμμα και η ομιλία να μην είναι ξεκάθαρη. Οι αρθρωτικές διαταραχές είναι δυσκολίες στην παραγωγή συγκεκριμένων ήχων της ομιλίας (π.χ., /ρ/, /σ/), όπου το παιδί είτε παραλείπει, είτε αντικαθιστά, είτε προσθέτει, είτε παραμορφώνει τον ήχο, κάνοντας την ομιλία του λιγότερο κατανοητή. Αυτό συμβαίνει γιατί δυσκολεύεται να τοποθετήσει σωστά τη γλώσσα, τα χείλη και το στόμα για την εκφορά του ήχου.
Οι φωνολογικές διαταραχές σχετίζονται με την κατανόηση και οργάνωση των ήχων μέσα στις λέξεις, ενώ οι αρθρωτικές αφορούν την κινητική δυσκολία της παραγωγής του ήχου. Για τις φωνολογικές διαταραχές θα μιλήσουμε εκτενέστερα σε άλλο άρθρο.
Τα αρθρωτικά λάθη παρατηρούνται κατά τη διάρκεια παραγωγής μεμονωμένων ήχων, οι οποίοι συνεχίζουν να εμφανίζονται και μετά τα χρονολογικά ορόσημα απαλοιφής τους. Συχνά αρθρωτικά λάθη είναι η παραγωγή του φωνήματος /ρ/ ως /λ/, καθώς και το φώνημα /σ/ να παράγεται ως /θ/.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα:
Παράλειψη: Λέει /όδα/ αντί για /ρόδα/.
Αντικατάσταση: Λέει /τίνος/ αντί για /σκύλος/, /λόδα/ αντί για /ρόδα/,/θακούλα/ αντί για /σακούλα/.
Παραμόρφωση: Παράγει τον ήχο με λάθος τρόπο (π.χ., “πλάγιο σ”).
Τα αίτια των διαταραχών αυτών μπορεί να είναι:
- Επαναλαμβανόμενες ωτίτιδες: όταν συλλέγεται υγρό στο αυτί μειώνεται η πρόσληψη ακουστικών ήχων και το παιδί δε μπορεί να ακούσει με ακρίβεια τον εαυτό του και τους άλλους.
- Δυσκολίες στην ακουστική αντίληψη ή διάκριση ήχων.
- Μειωμένη ακουστική μνήμη – διάκριση: τα παιδιά δυσκολεύονται να συγκρατήσουν αλλά και να διαχωρίσουν φθόγγους, οι οποίοι αρθρώνονται κοντά ο ένας με τον άλλο π.χ. /δ/ – /β/.
- Γλωσσική καθυστέρηση: ένα παιδί που παρουσιάζει γλωσσική καθυστέρηση είναι πολύ πιθανόν να εμφανίσει και διαταραχές άρθρωσης.
- Περιβαλλοντικοί παράγοντες: παράγοντες όπως, η διγλωσσία αλλά και η έλλειψη ερεθισμάτων, μπορεί να επηρεάσουν τη φωνολογική ανάπτυξη του παιδιού.
- Οργανικοί παράγοντες (ανατομικές ή δομικές ανωμαλίες) μπορεί να ενοχοποιούνται για την εμφάνιση διαταραχών άρθρωσης, όπως σε περιπτώσεις στοματικών ανωμαλιών (σοβαρές οδοντικές ανωμαλίες ή κοντός χαλινός), βαρηκοΐας, σύνδρομα – σχιστία, καθώς και σε νευρολογικές παθήσεις (δυσαρθρία – δυσπραξία)
- Κληρονομικότητα
Οι αρθρωτικές διαταραχές μπορούν να εμφανιστούν σε διάφορες μορφές και με διαφορετικούς βαθμούς σοβαρότητας. Τις περισότερες φορές, τα παιδιά κατακτούν από μόνα τους τους ήχους της ομιλίας που μπορεί να δυσκολεύονταν να πουν αρχικά. Ωστόσο, υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις όπου οι δυσκολίες παραμένουν και επηρεάζουν την ικανότητά του παιδιού να επικοινωνεί αποτελεσματικά με τους γύρω του. Αυτό οδηγεί σε κοινωνικές, συμπεριφορικές, συναισθηματικές, αλλά και ακαδημαϊκές δυσκολίες, καθώς η επικοινωνία παίζει σημαντικό ρόλο στην κοινωνικοποίηση των παιδιών, αλλά και στην γενικότερη ανάπτυξη.
Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να επηρεάσει θετικά τη γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών που αντιμετωπίζουν φωνολογικές και αρθρωτικές διαταραχές. Όσο νωρίτερα γίνει λογοθεραπεία, τόσο πιο εύκολα, γρήγορα και αποτελεσματικά αποκαθίστανται οι διαταραχές στην ομιλία. Στόχος της λογοθεραπευτικής παρέμβασης είναι η αποκατάσταση των αρθρωτικών και φωνολογικών διαταραχών και η καθαρότητα της ομιλίας πριν τη μετάβαση του παιδιού στο Δημοτικό.
Ο λογοθεραπευτής είναι ο ειδικός που θα κρίνει μέσω της αξιολόγησης αν ένα παιδί παρουσιάζει ελλείμματα και αποκλίσεις στην ανάπτυξη της επικοινωνίας, του λόγου και της ομιλίας. Αποφασίζει πότε και ποιας μορφής παρέμβαση είναι απαραίτητη και καταλληλότερη για το παιδί και κατευθύνει τους γονείς σχετικά με το πως θα βοηθήσουν το παιδί στο σπίτι.
Όσον αφορά τους γονείς, η ενεργή συμμετοχή τους είναι ζωτικής σημασίας για την υποστήριξη του παιδιού στην ανάπτυξη της ομιλίας του. Παρακάτω θα δείτε κάποιους τρόπους που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά σας.
- Εμπλουτισμός του Γλωσσικού Περιβάλλοντοςμέσα από την ανάγνωση βιβλίων, παραμυθιών, ιστοριών και χρήση παιχνιδιών με λέξεις.
- Διόρθωση Λαθών: Επαναλάβετε σωστά την λέξη χωρίς να επικρίνετε το παιδί. Η ήρεμη διόρθωση και η θετική ενίσχυση βοηθούν πολύ.
- Χρήση Παιχνιδιών και Διαδραστικών Εργαλείων που μέσα από ευχάριστους τρόπους τα παιδιά αναπτύσσουν φωντητικές και γλωσσικές δεξιότητες.
